«Танец павінен быць жывым». Як Валянціна Гаявая адраджала харэаграфічную спадчыну Беларусі

Валянціна Гаявая. Фота ансамбля «Харошкі» У нашай краіне народны танец непарыўна звязаны з Беларускім дзяржаўным акадэмічным заслужаным харэаграфічным ансамблем «Харошкі». За 52 гады гэты калектыў стаў брэндам, пра які ведаюць далёка за межамі дзяржавы. Яго стваральнік, народная артыстка Беларусі Валянціна Гаявая, нарадзілася ў Расіі, але ўсё сваё жыццё прысвяціла вывучэнню беларускай культуры і адраджэнню народнага танца. Сёння яна святкуе 90-гадовы юбілей. Строгая, але справядлівая, патрабавальная, але ранімая, разумеючая людзей з аднаго погляду, — так гавораць пра Валянціну Гаявую тыя, хто працаваў з ёю доўгія гады. Карэспандэнт БЕЛТА паразмаўляла з мастацкім кіраўніком ансамбля «Харошкі» Ірынай Грушовай, мастаком-пастаноўшчыкам Аляксеем Гаявым, загадчыцай трупы ансамбля Валянцінай Гехт і дырэктарам ансамбля Русланам Абдулам і даведалася, на якіх прынцыпах будавала сваю работу Валянціна Гаявая і якую спадчыну перадала прадаўжальнікам сваёй справы.

Галоўнае правіла — заўсёды заставацца чалавекам

— Ірына Анатольеўна, вы — мастацкі кіраўнік Беларускага дзяржаўнага харэаграфічнага ансамбля «Харошкі», які прадаўжае справу Валянціны Гаявой. Шмат гадоў вы назіралі, як яна працуе і ўзаемадзейнічае з людзьмі. Якія прынцыпы вы ад яе перанялі і карыстаецеся сёння?
Ірына Грушова — Самы важны прынцып — заўсёды заставацца справядлівым чалавекам. Жыццё поўнае сюрпрызаў, і ты, вядома, не хочаш зрабіць людзям балюча, хоць на пасадзе кіраўніка воляй-няволяй даводзіцца быць жорсткім і гаварыць «не». У такія моманты ты разумееш, што чалавеку можа быць непрыемна, але спадзяешся, што праз нейкі час ён зразумее тваё рашэнне.
Валянціна Іванаўна ведала, калі можна прыправіць гаворку моцным слоўцам, а калі трэба быць мяккай. Нягледзячы на ​​патрабавальнасць у рабоце, яна магла і пажартаваць, павесяліцца. У маладосці працавала ў Эрмітажы ў Ленінградзе і вяла экскурсіі, добра разбіралася ў жывапісе. Валянціна Іванаўна — лірычны, вельмі чулы чалавек.
Я лічу, што мастацкі кіраўнік — гэта і творца, і псіхолаг, і доктар, і тамада, але галоўнае — гэта чалавек, які дакладна трымае ў галаве пастаўленыя задачы. Інструмент артыстаў — іх эмацыянальная сфера, у іх часта змяняецца настрой. Кіраўнікі павінны гэта разумець і ўлічваць, але ўсё роўна дабівацца якаснага падагульняючага выніку. Пры гэтым важна, каб у калектыве панавала ўтульная атмасфера, бо людзі большую частку жыцця праводзяць на рабоце. Усё гэта ўдавалася рабіць Валянціне Іванаўне. Работа з ёю была яркім уражаннем, паколькі яна вельмі ўнікальная, шматгранная асоба.

— Ці захаваліся нейкія традыцыі, пачатыя пры яе кіраўніцтве?

— Мы віншуем усіх членаў калектыву з днём нараджэння. Артысты аркестра і балета збіраюцца ў зале, спяваюць песні, танцуюць. Яшчэ ў апошні канцэрт у час гастроляў мы дадаём розныя жарты, зразумелыя толькі нам. Напрыклад, дзяўчаты цішком дамаўляюцца памяняцца партнёрамі перад апошнім нумарам.

— Ці моцна змянілася праграма за апошні час альбо вы імкняцеся падтрымліваць традыцыі?

— Змены павінны адбывацца паступова. У калектыву засталася вялікая спадчына: больш за 100 нумароў, аб’яднаных у тэатралізаваныя праграмы, якія карыстаюцца поспехам у розных пакаленняў людзей. У іх быў укладзены не толькі пэўны сэнс, але і душа стваральніка, таму калектыў вельмі беражліва адносіцца да ўсіх пастановак і захоўвае іх дух. Галоўнае, танец павінен быць жывым, а артысты — мець добрую класічную базу.

Зразумець характар ​​беларусаў

— Аляксей Мікалаевіч, чаму выпускніца аддзялення харэаграфіі Ленінградскай Вышэйшай прафсаюзнай школы адправілася ў Беларусь?
Аляксей Гаявой
— Яна сапраўды магла застацца ў Ленінградскім Кіраўскім тэатры (цяпер гэта Марыінскі тэатр), але па іроніі лёсу выбрала Дом культуры завода імя Кірава ў Магілёве. Яна прыехала ў Беларусь, таму што пасля вайны тут быў сапраўдны непачаты край работы. Большая частка культурнага пласта была знішчана. Знайшлася адна невялікая кніга пра народнае адзенне з дзясяткам ілюстрацый, якія практычна нічога не гаварылі аб тым, што ж сабой уяўляў касцюм. На жаль, пасля вайны людзі былі заняты крыху іншымі рэчамі. Аднаўляць інфармацыю даводзілася па крупінках, і кожны, хто прыходзіў у калектыў, станавіўся часткай гэтага працэсу.

Яна не імкнулася стварыць рафінаваныя вобразы. Не, наадварот, шукала нешта, характэрнае для народа, у тым ліку выкарыстоўвала народны гумар, і гэта работа атрымала вялікі водгук. З поспехам праходзілі гастролі, а ў 1977 годзе беларускі харэаграфічны ансамбль «Харошкі» стаў лаўрэатам Першай прэміі на Усесаюзным аглядзе-конкурсе прафесійных калектываў Савецкага Саюза. Калектыў набыў папулярнасць і за мяжой. Так, у час першай паездкі ў Данію іх сустрэла захопленая публіка, а касцюмы для выступлення ствараў знакаміты дацкі мастак Херлуф Бідструп.
— Калі Валянціна Гаявая пачала вывучаць культуру беларусаў, то якімі ўбачыла іх?

— Яна прыйшла да высновы, што характар ​​беларусаў зусім не такі, якім здаецца спачатку. У іх схавана ўзрыўная энергетыка. У ансамблі «Харошкі» стаў спалучацца фальклор з ударнымі інструментамі, бас-гітарай. Нічога такога не было ні ў адным беларускім або савецкім калектыве. З’явіўся зусім новы фармат. Да таго, як Валянціна Іванаўна пачала сваю работу, жаночы касцюм уяўляў сабой спадніцу, просценькую гарсэтку і павязку на галаву, а мужчынскі — штаны і кашулю, падобную на гімнасцёрку. Замест вышыўкі выкарыстоўваўся набіўны малюнак фарбай або аплікацыя. Увогуле, касцюмы не адрозніваліся разнастайнасцю. У ансамблі «Харошкі» ж артысты пачалі выступаць у сапраўдных лапцях, якія вучылася плесці ў тым ліку сама Валянціна Іванаўна. Яна адказна падыходзіла да працы, і тое, што было зроблена тады, дало вялікі штуршок для развіцця народнага касцюма.
Ласкавая маці, але строгі кіраўнік

— Ці адрознівалася Валянціна Іванаўна як маці і як кіраўнік?

— Складана адказаць, таму што частка майго жыцця прайшла ў балетнай зале. Усё змешвалася, і я ўжо не адрозніваў, дзе дом, а дзе — работа. Калі мы яшчэ жылі разам, раніцай мяне магла праводзіць ласкавая маці, але калі я прыходзіў на работу, яна строгім голасам пыталася: «Аляксей, чаму ты спазніўся?»
Творчасцю я займаўся задоўга да таго, як афіцыйна стаў мастаком ансамбля. Каб трапіць працаваць у калектыў, я ўдзельнічаў у конкурсе эскізаў і справядліва яго выйграў. Думаю, гэта характарызуе маці, таму што справа ёсць справа, і работа не звязана з сямейнымі адносінамі. Часам, працуючы над праграмамі ансамбля, я не пагаджаўся з ёю, прапаноўваў, настойваў, спрачаўся. Часам мы знаходзілі кампраміс, часам не, і мама заставалася пры сваёй пазіцыі, а я — пры сваёй.

Строгая дысцыпліна

— Валянціна Васільеўна, вы працуеце ў ансамблі больш за 50 гадоў, ці памятаеце свае першыя ўражанні, калі пазнаёміліся з Валянцінай Іванаўнай?

Валянціна Гехт — Я прыйшла ў ансамбль, толькі скончыўшы Беларускае дзяржаўнае харэаграфічнае вучылішча (цяпер Беларуская дзяржаўная харэаграфічная гімназія-каледж. — Заўвага БЕЛТА). Валянціна Іванаўна пачынала гэты праект разам з Мікалаем Рыгоравічам Дудчанкам. Пры ім мы былі ўпэўнены ў сабе, а вось калі прыходзіла Валянціна Іванаўна, адразу бянтэжыліся. У вучылішчы я атрымала добрую акадэмічную падрыхтоўку, але ў ансамблі мне часам было складана, таму што трэба было выконваць шмат нумароў, і ў кожнага была свая харэаграфічная тэхніка, манера выканання. Поўнасцю аддавацца танцу і на рэпетыцыях, і на канцэртах, выглядаць натуральна на сцэне і быць упэўненым у тым, што ты робіш, — вось такія выстаўляліся патрабаванні. Кіраўнікі звярталі вялікую ўвагу на знешні выгляд артыстаў: на грым і сцэнічны касцюм. Дысцыпліна была строгая, але не магу сказаць, каб мы адчувалі сябе скаванымі. Адносіны ў калектыве былі сяброўскімі. Я дзякую Валянціне Іванаўне за дарогу ў жыццё і за яе творчасць! Асаблівы падыход

— Руслан Вахедавіч, вы таксама пачыналі ў ансамблі «Харошкі» як артыст, якое ў вас было ўражанне аб Валянціне Іванаўне?

Руслан Абдул
— Перад тым, як трапіць у «Харошкі», я працаваў у тэатры музкамедыі (цяпер Беларускі дзяржаўны акадэмічны музычны тэатр. — Заўвага БЕЛТА), і рэпетытар па балеце парэкамендаваў звярнуцца ў ансамбль, таму што там заўсёды была патрэбнасць у артыстах балета. Памятаю, для мяне было вялікім здзіўленнем, калі я ўпершыню прыйшоў на гутарку з Валянцінай Іванаўнай, а яна ўжо ведала, якую навучальную ўстанову я скончыў і які ў мяне быў вопыт работы. Я планаваў праходзіць адбор, паказваць варыяцыі з балетаў, але Валянціна Іванаўна проста змерала мяне поглядам і сказала: «Усё выдатна, рост прыдатны, знешнасць добрая, у навыках не сумняваюся, таму ідзі і ўладкоўвайся на работу». Тады я, вядома, крыху разгубіўся, але пазней даведаўся, што ў Валянціны Іванаўны быў асаблівы падыход. Ёй хапала аднаго погляду, каб зразумець, што уяўляе сабой чалавек, які ён мае ўнутраны свет і ці ўвойдзе ў калектыў.
Многія гавораць, што яна была даволі строгім кіраўніком, але мне ёсць з кім параўнаць: яшчэ ў перыяд навучання ў харэаграфічным каледжы мне пашанцавала стажыравацца ў Вялікім тэатры Беларусі пры Валянціне Елізар’еве. Я прысутнічаў на яго рэпетыцыях. Пры рабоце ў тэатры музкамедыі таксама хапала сваіх нюансаў. Атмасфера ў ансамблі «Харошкі» адрознівалася. У Валянціны Іванаўны ў галаве быў сапраўдны вулкан: новыя пастаноўкі нараджаліся з маланкавай хуткасцю, і яна проста не паспявала тлумачыць артыстам, чаго хацела б, таму нам даводзілася пачынаць нешта рабіць інтуітыўна, пакуль наш кіраўнік яшчэ тлумачыць матэрыял, г.зн. гэта былі абсалютна іншыя творчыя ўмовы, якія складана параўнаць з работай у класічным тэатры.

— Наколькі складана захоўваць спадчыну, створаную Валянцінай Іванаўнай, і якія планы ў ансамбля ёсць цяпер?

— Я лічу, што не варта знаходзіцца ў гонцы ў плане пошуку новай стылістыкі і форм. Захаванне ўжо створанага рэпертуару — наш прыярытэт і галоўны план. На самай справе, страціць тое, што ўжо ёсць, вельмі лёгка. Пры наяўнасці новага пастановачнага матэрыялу мы падстройваемся пад змяненні, якія нам дыктуе жыццё, але ўсё роўна імкнёмся захоўваць традыцыі. А калі гаварыць пра кароткатэрміновыя планы, то мы цяпер прыкладаем намаганні для пошуку надзейных партнёраў, каб калектыў выязджаў на гастролі ў дружалюбныя краіны, бо мы ніколі не спыняем развіццё і стараемся, каб беларускі танец і нашу культуру ўбачылі ў розных кутках свету.
БЕЛТА.

Фота ансамбля «Харошкі»

Источник